पहिलो संस्करणदेखि नै पर्दापछाडिका कामलाई छुट्टै स्थान दिएको पुरस्कारले पोस्टर, ट्रेलर, स्टन्ट, भीएफएक्स र कलरिस्टजस्ता विधालाई दृश्यतामा ल्यायो; तर विधा र छनोट प्रक्रियाको स्थिरता अझै महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो।
काठमाडौं । नेपाली फिल्म अवार्डबारे चर्चा हुँदा प्रायः उत्कृष्ट चलचित्र, निर्देशक, अभिनेता र अभिनेत्री मुख्य केन्द्रमा आउँछन्। सिने सर्कल अवार्डको प्रारम्भिक पहिचान भने यिनै मुख्य विधासँगै पर्दापछाडिको शिल्पलाई पुरस्कारको मञ्चमा ल्याउने प्रयाससँग जोडिएको देखिन्छ। सिनेमा सर्कल नेपालले २०७३ सालदेखि आयोजना गर्दै आएको यो निजी क्षेत्रको पुरस्कार शृंखलाले पहिलो संस्करणमै पोस्टर, ट्रेलर, स्टन्ट, भीएफएक्स र कलरिस्टजस्ता कामलाई छुट्टै विधामा मान्यता दिएको थियो।
२०७३ भदौमा पहिलो समारोहअघि प्रकाशित अनलाइनखबरको समाचारले आयोजकले पोस्टर बनाउनेदेखि स्टन्ट गर्ने चलचित्रकर्मीलाई पुरस्कार दिन लागेको उल्लेख गर्दै यस्ता विधा त्यतिबेलाका अन्य अवार्डमा समावेश नभएको दाबी गरेको थियो। यो एउटा समाचार स्रोतमा आएको समकालीन विवरण हो; सबै नेपाली फिल्म अवार्डको पूर्ण तुलनात्मक अध्ययन भने होइन। तर पहिलो संस्करणको विजेता सूचीले पर्दापछाडिका विधालाई वास्तविक पुरस्कार संरचनामा राखिएको पुष्टि गर्छ।
माइरिपब्लिकाको २०१६ को विजेता सूचीअनुसार ‘वडा नं. ६’का सुन्दर श्रेष्ठले उत्कृष्ट पोस्टर, ‘ड्रिम्स’का साहिल खानले उत्कृष्ट ट्रेलर, ‘भैरव’का सिम्पसन तामाङले उत्कृष्ट स्टन्ट, ‘च्याम्पियन’का अक्की शर्मा र सत्यम रानाले उत्कृष्ट भीएफएक्स तथा ‘क्लासिक’का अनन्त घिमिरेले उत्कृष्ट कलरिस्टको पुरस्कार पाए। मुख्य अभिनय र निर्देशनसँगै यस्ता विधालाई एउटै समारोहमा प्रस्तुत गर्नुले फिल्मलाई सामूहिक शिल्पका रूपमा हेर्ने अवधारणा देखाउँछ।
यो संरचना दोस्रो संस्करणमा पनि देखियो। २०७४ को समारोहमा अनलाइनखबरले उत्कृष्ट ध्वनि मिश्रणमा शैलेश श्रेष्ठ, भीएफएक्समा सत्यम राना र सुदीप आचार्य, स्टन्टमा राजु तामाङ, ट्रेलरमा सुरेन्द्र पौडेल र पोस्टरमा सुन्दर श्रेष्ठ पुरस्कृत भएको सूची प्रकाशित गरेको छ। यसले प्राविधिक र प्रचार–दृश्य शिल्पलाई अलग-अलग कामका रूपमा पहिचान गर्ने परम्परा निरन्तर रहेको देखाउँछ।
२०७५ को मनोनयन सूचीमा २३ विधा राखिएको नेपाल लाइभको रिपोर्टमा पनि पोस्टर, ट्रेलर र स्टन्ट छुट्टै थिए। यस्ता विधा कलाकारको लोकप्रियताभन्दा फरक प्रकारको विशेषज्ञता मापन गर्छन्। पोस्टरमा दृश्य भाषा र ब्रान्डिङ, ट्रेलरमा सम्पादन र कथा बेच्ने कौशल, स्टन्टमा सुरक्षा र शारीरिक संयोजन, भीएफएक्समा डिजिटल संयोजन तथा कलरमा दृश्यको वातावरण र निरन्तरता निर्णायक हुन्छ। फिल्मको अन्तिम अनुभव निर्माणमा यी कामको प्रभाव प्रत्यक्ष हुन्छ, तर श्रेय भने प्रायः पर्दामुनि दबिन्छ।
तर “प्राविधिक विधा छन्” भन्ने तथ्य मात्रले कुनै अवार्डलाई स्वतः बढी विश्वसनीय बनाउँदैन। विधाको परिभाषा, पात्रता, मूल्याङ्कन गर्ने व्यक्तिको विशेषज्ञता र निर्णय प्रक्रियाको पारदर्शिता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। उदाहरणका लागि २०७७–२०७९ का पुरस्कार संयुक्त रूपमा प्रदान गरिएको २०८० को समारोहमा पोस्टर, पृष्ठभूमि संगीत र भीएफएक्स विधामा पुरस्कार नदिइएको अनलाइनखबरले लेखेको छ। यसले विधा संख्या र संरचना संस्करणअनुसार बदलिन सक्ने देखाउँछ।
सातौँ संस्करण २०८० मा फेरि पोस्टर विधा समावेश भयो र ‘बुलाकी’का राकेश दाहाल पुरस्कृत भए। यही समारोहको सार्वजनिक जुरी सूचीमा पाँच नाम थिए—मोहन निरौला, सुरेश अधिकारी, एन.बी. महर्जन, दिनेश डी.सी. र कृष्ण भट्टराई। तीमध्ये दिनेश डी.सी. आयोजक सिनेमा सर्कल नेपालका अध्यक्ष हुन्। आयोजक संस्था प्रमुख स्वयं निर्णायकमा हुँदा परिणाम गलत भयो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन, तर हित-संघर्षको सम्भावना कसरी व्यवस्थापन गरियो भन्ने जानकारी सार्वजनिक हुनु आवश्यक हुन्छ।
आयोजकको वेबसाइटले छनोटलाई तीन चरणको प्रक्रिया बताउँदै ६३ विधा-प्यानल निर्णायक, संघसंस्थाको क्रसचेक र अन्तिम जुरीको व्यवस्था रहेको दाबी गर्छ। यो विवरण आयोजक-स्रोतमा आधारित छ; स्वतन्त्र लेखापरीक्षण वा मतगणनाको सार्वजनिक प्रमाण भने देखिँदैन। त्यसैले आगामी संस्करणमा विधागत नियम, निर्णायकको नाम र योग्यता, स्वार्थ घोषणा, recusal र परिणाम प्रमाणीकरणको संक्षिप्त विवरण सार्वजनिक गर्न सके प्राविधिक विधाको महत्वसँगै पुरस्कारको संस्थागत विश्वसनीयता पनि बढ्नेछ।
सिने सर्कल अवार्डको वास्तविक फरकपन दाबीमा होइन, अभिलेखमा खोज्नुपर्छ। २०७३ देखि पोस्टर, ट्रेलर, स्टन्ट, भीएफएक्स, कलरिस्ट र ध्वनिजस्ता कामलाई मञ्च दिएको इतिहास यसको ठोस पक्ष हो। अब त्यो पहिचानलाई बलियो बनाउन हरेक वर्ष एउटै स्पष्ट मापदण्डमा प्राविधिक विधा परिभाषित गर्ने, विशेषज्ञ जुरी सार्वजनिक गर्ने र कुन विधा किन थपियो वा हटाइयो भन्ने अभिलेख राख्नु आवश्यक छ। पर्दापछाडिको श्रमलाई सम्मान दिने अभ्यास तभी दीर्घकालीन मूल्यमा रूपान्तरण हुन्छ।
